GEBZE BELEDİYE TARİHİ VE VEFATININ 30. YILINDA MERHUM BAŞKAN ZİYA FIRAT'IN HİZMETLERİ

İsmail Kahraman

belgeselciismail@gmail.com

24 Mart 2026, 12:15

Vefa, unutmamak; hatırlamak ve hatırlatmaktır. Yarım asrı aşkın süredir gazetecilik ve belgeselcilik yaparken, dünyayı ve Türkiye’yi dolaştım. Bu yolculuklarda, üzerimde emeği olan ve kendimi vefa borçlu hissettiğim Gebze ve genel olarak Kocaeli bölgesine hizmet eden değerli isimlerle ilgili belgesel çekimleri gerçekleştiriyor, kapsamlı araştırmalar yapıyoruz.

Ancak keşke kurum ve kuruluşlar da kendi geçmişlerine aynı vefayı gösterebilse. 120 yıllık köklü bir tarihe sahip Gebze Belediyesi’nin bir belediye tarihi, arşiv ve müzeye sahip olması gerektiğine inanıyorum. Bu, hem geçmişin korunması hem de gelecek nesillere aktarılması açısından büyük önem taşıyor.

Son olarak, bayramlaşma töreninde karşılaştığım Gebze Belediye Başkanı Zinnur Büyükgöze ile bu konudaki görüş ve düşüncelerimi de paylaşma fırsatı buldum.

ZİYA FIRAT'IN BAŞKANLIĞI DÖNEMİNDE (1973-1977) GEBZE BELEDİYESİ'NDE YAPILAN HİZMETLERİN BELGELERİNİ PAYLAŞZIYORUM

Ziya Fırat, Gebze Köseler Köyü kökenli, köklü Fırat ailesine mensup olup, Gebze siyasi tarihinde önemli bir yere sahipti. 1973–1977 yılları arasında Adalet Partisi’nden Gebze Belediye Başkanı olarak görev yapmıştı.

Başta su, elektrik ve yol olmak üzere Gebze’ye önemli hizmetler kazandıran merhum Ziya Fırat, 3 Mart 1996 tarihinde vefat etmiştir.

Vefatının 30. yılı dolayısıyla, Gebze’deki kabri başında torunu Serhat Fırat ile birlikte kendisini rahmet ve şükranla andık. Gerçekleştirdiğimiz belgesel söyleşiyle hem tarihe not düştük hem de geçmişe vefa borcumuzu bir kez daha ifade ettik.

https://www.facebook.com/share/v/18AGkpESw9/?mibextid=wwXIfr

Çalışkan, dürüst ve babacanezi Kütüphanesi’nde, Kocaeli’nin ilk ve tek özel araştırma kütüphanesinde www.iktav.com, Gebze Gazetesi canlı yayını sırasında, torun Serhat Fırat ile, Gebze belediye tarihine ışık tutan dedesi merhum Ziya Fırat hakkında çok önemli bir belgesel söyleşi gerçekleştirdik.

GEBZE BELEDİYE BAŞKANLARINDAN MERHUM ZİYA FIRAT1'IN TORUNU SERHAT FIRAT DEDESİ İLE İLGİLİ GEBZE GAZETESİ CANLI YAYININDA BİLGİ VERİYOR

https://www.facebook.com/share/v/1CZNHU9W1E/?mibextid=wwXIfr

Ziya Fırat’ın belediye başkanlığı döneminde (1973–1977), Gebze için önemli altyapı çalışmaları gerçekleştirilmişti. İstanbul Ömerli Barajı’ndan su getirilmiş, elektrik altyapısına büyük yatırımlar yapılmış, kanalizasyon ve yol yapımına önem verilmiş, ayrıca kapsamlı bir imar planı hazırlanmıştı.

Merhum Ziya Fırat’ın torunu Ahmet Serhat Fırat ile birlikte, Gebze Osman Yılmaz Mezarlığı’ndaki Ziya Fırat’ın kabrini ziyaret ederek belgesel söyleşi gerçekleştirdik ve Fatiha okuduk.

ZİYA FIRAT'IN BAŞKAN OLDUĞU 1973 -1977 YILLARINDA GEBZE BELEDİYESİ HAKKINDA KOCAELİ ANSİKLOPEDİSİNDE YER ALAN ÖZET BİLGİ

Kocaeli Büyükşehir Belediyesi tarafından hazırlanan Kocaeli Ansiklopedisi’nde, Ziya Fırat’ın 1973–1977 yılları arasında Gebze Belediyesi’nde yürüttüğü hizmetlerle ilgili şu bilgilere yer veriliyor:

https://www.facebook.com/share/v/187JaNFoVB/?mibextid=wwXIfr

ZİYA FIRAT DÖNEMİ'NDE GEBZE BELEDİYESİ

“…1973 yılında Gebze nüfusu 43.000 kişiye ulaşmıştı. Yukarıda ifade ettiğimiz gibi sanayi bölgesi olması, Gebze nüfusunun kısa zamanda beklenenin çok üzerinde artmasına neden olmuştu. Bu durum beraberinde bir takım sosyal problemleri doğurmuştu. Önceki yıllarda kentin asilzadelerinden ya da beylerinden oluşan belediye başkanları ortaya çıkan teknik, ekonomik ve sosyal problemler karşısında yetersiz kalmış ve halkın beklentilerine cevap veremez hâle gelmişti.

Nüfusun çok olmadığı zamanlarda dahi su sıkıntısı çeken Gebze, 1973 yılı itibarıyla inşaat, içme ve temizlik için kullanılan suların %60’ını arabalarla taşıyan su satıcılarından almaktaydı. Gebze’nin aydınlatma, konut, yol işleri kısmen çözülmüştü. Eskiden Gebze ile deniz arasında kalan bölge bozkırdı. 1973 yılı itibarıyla eskiden bozkır olan bölgede 40’a yakın fabrika, bir kültür ve araştırma merkezi, muhtelif tavukçuluk ve küçükbaş hayvan yetiştirme tesisleri inşa edilmiş ve bu alanda boş yer kalmamıştı. Gebze hızla gelişiyordu. Öyle ki Gebze’nin sosyal alandaki gelişmesi diğer ilçelere göre %80 daha fazlaydı, fakat sosyal problemlerin çözülme oranı daha düşüktü. Gebze Belediyesi çevrenin sanayi bölgesi olması nedeniyle nüfus, sosyoekonomik ve sosyo-kültürel açıdan büyük bir gelişme göstermişti. Tüm bu gelişmeler paralelinde belediye teşkilatı ve kadrosunda da gelişmeler yaşanmıştı. 1973 yılında bir başkan, 3 teknik eleman, 6 zabıta, 3 muhasebe, 2 kâtip, 2 daktilo, 3 sağlık, 5 itfaiye, 10 temizlik ve elektrik, su ve otobüs işletmeleri personeli vardı. Belediye 1965 yılından itibaren hizmet atılımı başlatmış, bu durum belediye bütçesine artış olarak yansımıştı. 1973 yılında yeterli bir elektrik şebekesi olan belediye, kullanma suyu için keson kuyu ve 20 metrelik kanal inşa edip şebekeye bağlamış ve 4 milyon liralık su tesisi ihalesi yapmıştı. Ulaşım hizmetleri için iki otobüs satın alan Gebze Belediyesi, otobüsleri halkın hizmetine sunmuştu. Belediye itfaiyesi 3 yangın söndürme ve bir motopomp aracına sahipti. İtfaiye personeli 1 itfaiye amiri, 4 şoför, 1 tamirci, 4 itfaiye erinden oluşmaktaydı.

Eski imar planı yetersiz kalınca 1970 yılında yeni bir imar planı yapılmıştı. 1973 yılında belediyenin mal varlığı olarak belediye binası, sinema, gazino, çay parkı, hamam, 1 dükkân, 1 ev ve terminal binası vardı.'' (Kaynak: https://www.kocaeliansiklopedisi.com/Default/MaddeDetay/498)

M. ZİYA FIRAT (1973-1977): KİMDİR?

Ziya Fırat, 6 Mayıs 1922’de Gebze Köseler Köyü’nde doğmuştur. 1933 yılında Gebze’ye gelerek burada yaşamaya başlamış, ilk ve orta öğrenimini Gebze Eşrefbey İlkokulu’nda tamamlamıştır.

1950 yılında dönemin Adalet Partisi’nde siyasete başlamış, 1 Kasım 1963’te belediye meclis üyeliğine, 23 Aralık 1963’te ise belediye başkan vekilliği ve encümen üyeliğine seçilmiştir.

Ziya Fırat, 1973 yılı belediye başkanlık seçimlerine adaylığını koymuş ve 9 Aralık 1973 tarihinde Gebze Belediye Başkanı olarak görevine başlamıştır.

Ziya Fırat’ın başkanlık yaptığı dönemde, Gebze’nin nüfusu 17.600 civarındaydı. O dönemde Gebze hızla gelişmekte olup nüfusu da hızlı bir şekilde artıyordu. 1977 yılına gelindiğinde nüfus yaklaşık 40.000’e yaklaşmıştı.

Ziya Fırat başkanlığa başladığında, Gebze Belediyesi’nin elinde yalnızca iki adet eski otobüs, bir adet foseptik aracı, bir adet et nakil aracı ve dört adet çöp kamyonu bulunuyordu. Yangın arasözleri dahi çalışmıyordu. Mevcut imkanlar, hızla artan Gebze nüfusuna yeterli hizmet sunmakta yetersiz kalıyordu.

Ancak Ziya Fırat, plan, program, proje ve tasdik işleri, mali durum ve yapım süreleri gibi zaman alıcı prosedürleri dikkate alarak geliştirdiği modeller sayesinde Gebze’ye değerli hizmetler sunmayı başarmıştır.

İşte Ziya Fırat Dönemi'nde Gebze'ye yapılan hizmetler:

1. Toplam 1.700 hektar alan için halihazır harita çalışmaları tamamlanmış, imar planlarına esas olacak şekilde hazırlanmış ve tasdik işlemleri bitirilmiştir.

2. Toplam 500 parselin dağıtılacağı ve yaklaşık 20.000 kişinin yaşayacağı gecekondu bölgesinin yeri belirlenmiş, planı hazırlanmış ve tasdik için hazır hâle getirilmiştir.

3. Spor sahası, ihata teli, soyunma odaları, tribünler ve oturma alanları inşa edilmiş; ayrıca bir antrenman sahası yapılarak düzenlenmiştir.

4. Belediye binasının yanına bir çamlık park düzenlenmiş; oturulacak yerler yapılmış, çevresi demir parmaklıklarla çevrilmiş ve iki noktadan merdivenler inşa edilmiştir.

5. Yaklaşık 70 dönüm büyüklüğünde yeni bir mezarlık yeri temin edilmiş ve çevresi ihata duvarıyla çevrilmiştir.

6. Çarşıdaki umumi tuvalet bitişiğindeki alan onarılarak dükkan hâline getirilmiştir.

7. Çarşı içinde Menzilhane Meydanında ve İbrahimce caddesinde istimlaklar yapılmıştır.

8. 650 m² büyüklüğünde, içinde soğuk hava deposu bulunan yeni bir fenni mezbaha inşa edilmiştir.

9. Gölcü Önü ve Menzilhane Meydanları stabilize ve beton kaplanarak düzenlenmiştir.

10. Çarşı yanında seyyar satıcılara mahsus küçük bir çarşı yapılmış, böylece çarşı çeşmesi çevresi temizlenmiştir.

11. Boyacılar için çarşı meydanının bir yanına sundurma inşa edilmiştir.

12. Çayırova Mahallesi’nde (son yapılan kanuni düzenlemeyle ilçe hâline getirilmiştir) mezarlık yeri istimlak edilmiş ve çevresi tel örgü ile çevrilmiştir.

13. Belediye parkının Kızılay Caddesi kesimindeki alanlarda istimlak işlemleri tamamlanmıştır.

14. Çayırova Mahallesi’nde bir dere üzerine köprü inşa edilmiştir.

15. Çayırova Mahallesi’nde bir umumi tuvalet ve zabıta odası yapılmıştır

16. Eskihisar Köyü’nde bir umumi tuvalet inşa edilmiştir.

17. Yeni Çarşı’ya bir umumi tuvalet ve bir dükkan yapılmıştır.

18. Mustafa Paşa Camii’nin bahçesi, Turizm Bakanlığı’ndan temin edilen kaynakla ışıklandırılmış ve ön cephesi demir parmaklıklarla çevrilmiştir.

19.Gaziler Dağı, Orman Bakanlığı’na belediye ormanı olarak tahsis edilmek üzere etrafı ihata ettirilmiş ve 100.000 adet muhtelif türde fidan dikilmiştir.

20. Anibal mezarının bulunduğu alan, turistik açıdan ihya edilmek üzere Eskihisar Köyü de dahil Turizm Bakanlığı programına alınmıştır.

21. Aciz durumdaki vatandaşlara yapılan yardımlar, dönemin şartlarına göre artırılmıştır.

22. İstasyon ve Sultanorhan mahallelerinde yeniden pazar yerleri kurulmuştur.

23. Belediye mallarının korunması amacıyla yeni bir ambar binası inşa edilmiştir.

24. Belediye araçlarının muhafazası için kapalı sundurmalar yapılmıştır.

25. Fakir halkın haftada iki gün ücretsiz muayene edilmesi için belediye işlerinde görevli bir doktor görevlendirilmiştir.

26. Belediye hukuk işlerini yürütüp takip edecek bir avukat görevlendirilmiştir.

27. Daha öncesinde Diliskelesi'nde bulunan su pompaları, imal yeri Samsun’a gönderilerek yeniden onarılmış; ayrıca yedek olarak bir pompa ve bir motor yaptırılmıştır.

28. Denizli Köyü’nden gelen suyun isale hattı, tonelleri ve diğer bölümleri zamanında tamamlanmıştır.

29. Hızla gelişen Gebze’nin geleceğine cevap verecek şekilde, İstasyon ve Çayırova mahalleleri dahil tüm şehri kapsayan elektrik ve su projeleri yaptırılmış; devlet planlamasından geçirilip İmar ve İskân Bakanlığı tarafından tasdik ettirilerek uygulanmaya hazır hâle getirilmiştir.

30. Mevcut sudan, dört yıl içinde şehrin çeşitli bölgelerine şebekeler döşenmiş ve 2.141 aboneye su verilmiştir.

31. Daha önce dahil olunmamış olan Kartal Su Birliği’ne üye olunmuş ve Çayırova Mahallesi de bu hizmetten faydalandırılmıştır.

32. Diliskelesi ve Gaziler Dağı’ndaki pompa merkezlerine telefon hattı döşenmiştir.

33. 1973 yılında şehirde mevcut yedi adet 160 kW’lık (toplam 1.220 kW) elektrik gücüne ek olarak, dört yıl içinde yedi adet 250 kW’lık (toplam 1.750 kW) güç ilave edilmiş, şehrin çeşitli bölgelerine şebekeler döşenmiş ve 3.500 aboneye elektrik hizmeti sağlanmıştır. Bu dönemde ilave edilen güç miktarı 1.750 kW’tır.

34. Silindir dahil beş parçadan oluşan, hem sıcak hem soğuk asfalt kaplayabilen küçük çaplı makineler satın alınmıştır.

35. Çayırova Mahallesi dahil şehrin çeşitli bölgelerine toplam 13.000 m kanalizasyon hattı döşetilmiştir.

36. Şehrin İstasyon, Çayırova ve Pimaş arkası dahil tüm yeni gelişen kesimlerinin yollarına %80 oranında kaldırım ve stabilize kaplama yapılmıştır.

37. Çayırova ve İstasyon Mahalleleri başta olmak üzere şehrin çeşitli caddelerine tretuvar ve bordür taşı döşenmiştir.

38. Çayırova ve İstasyon Mahalleleri dahil şehrin çeşitli cadde ve meydanlarına asfalt kaplama yapılmıştır.

39. Mevcut yedi mahallenin yanı sıra, Yeni Mahalle ve Beylikbağı olmak üzere iki yeni mahalle kurulmuştur.

40. Belediyeye on adet araç alınmıştır: iki Mercedes marka otobüs, üç Bedford marka çöp arabası, bir Bedford marka yangın arasözü, bir Dodge marka kamyonet, bir Skoda marka cenaze arabası, bir Mercedes marka ambulans ve bir Ford marka taksi. Bunlardan ambulans, cenaze arabası ve taksi hibe olarak temin edilmiştir.

41. Yeni bir amfi alınmış ve önceden dört adet olan hoparlör sayısı 19’a çıkarılmış; ayrıca Çayırova Mahallesi’ne de hoparlör sistemi kurulmuştur.

42.Bir adet olan foseptik aracı iki adede yükseltilmiştir.

43.Yapılan takipler sonucunda şehre Sümerbank Satış Mağazası açtırılmıştır.

44. Küçük sanayi sitesinin kurulması Sanayi Bakanlığı tarafından kabul edilmiş, ilgili programına alınmış ve imar planı çizimi tamamlanarak, kooperatif aracılığı ve Sanayi Bakanlığı’nın desteğiyle inşasına başlanmıştır.

45. Şirin Sokak altına, asfalt üzerinden Karayolları için üst geçit yaptırılması kabul ettirilmiş ve müteahhide ihale edilmiştir.

46. Kurulduğu günden beri Chrysler fabrikası bahçesinde bulunan elektrik ölçüm merkezindeki dinjektör değiştirilmiş; akü redresör grubu kurulmuş, yıllardır sürekli patlayarak şehrin saatlerce karanlıkta kalmasına sebep olan direk sigortaları kaldırılmış ve elektrik kesintilerine son verilmiştir.

47. Vatandaşlara kolaylık sağlamak ve taksi sahiplerinin geçimini temin etmek amacıyla şehrin çeşitli noktalarına taksi duraklarının açılmasına imkan sağlanmıştır.

48. Vatandaşların belediye ile daha yakın ilişki kurabilmeleri amacıyla, Çayırova, Yenimahalle ve İstasyon mahallelerine her gün nöbetçi zabıta memuru görevlendirilmiştir.

49. Daha önce inşasına başlanan belediyeye ait düğün salonunun tamamlanması için müteahhide ihale yapılmış ve binanın bu kısmı 1978 yılında hizmete açılmıştır.

50. Vatandaşların işlerini kolaylaştırmak amacıyla, Eskihisar Köyü dahil tüm şehrin kadastro paftaları Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü’nden temin edilerek belediyenin Fen İşleri Müdürlüğü’ne teslim edilmiştir.

51. Belediye Fen İşleri Teşkilatı, teknik alet ve gereçlerle donatılarak modern şekilde teçhiz edilmiştir.

52. Belediye nakil araçlarının bakımı ve tamiri için bir tamirci ustası görevlendirilmiş, gerekli alet ve takımlar temin edilerek kendisine teslim edilmiştir.

53. Vatandaşların dükkan ihtiyaçlarını karşılamak ve belediyeye gelir sağlamak amacıyla, Pazar yerinde 10 dükkan inşa edilmek üzere müteahhide verilmiş ve inşaatına başlanmıştır.

54. Pazar yerinde büyük bir iş hanı veya pasaj inşa edilmek üzere arsa hazırlanmış ve 1978 yılında inşaatına başlanması için İller Bankası programına dahil edilmiştir.

55. Gebze ile Çayırova Mahallesi arasında bulunan 20 metre genişliğindeki imar yolu, Ömerli Barajı’ndan Gebze’ye gelecek su isale hattının döşenebilmesi amacıyla Devlet Su İşleri (DSİ)’ne tavsiye edilmiş ve istimlak ettirilmiştir. Böylece söz konusu imar yolu, her an açılmaya hazır hâle getirilmiştir.

56. Gebze’nin su sıkıntısını gidermek amacıyla, 1974 yılında Devlet Su İşleri (DSİ) ile yapılan resmi ve hususi temaslar sonucunda, programlara göre Ömerli Barajı’ndan Gebze’ye su verilmesinin ancak 1981 yılında mümkün olacağı bildirilmişti. Ancak Ziya Fırat’ın gayretleri sayesinde, Gebze’nin acil su ihtiyacı DSİ’ye benimsetilmiş; nüfusun 100.000’den az olmasına rağmen İstanbul Nazım Planı içinde bulunulması avantajından da yararlanılarak, Tuzla sapağına kadar döşenen isale hattı 1976 yılında Gebze’ye kadar uzatılmıştır. İlk 9 kilometrelik birinci boru hattı döşenmiş, ikinci 4 kilometrelik bölümün döşeme hazırlıkları devam etmiştir. Bu hatta, 180 metre irtifada bulunan depolara su basacak pompaların temini DSİ tarafından takip edilmiştir. Döşenen 9 km’lik boru hattından, İstasyon Mahallesi ve Gebze’ye 1978 yılı içinde geçici de olsa su verilebileceği öngörülmüş ve böylece şehrin su ihtiyacı giderilebilir hâle getirilmiştir.

57. Ömerli Barajı’ndan Gebze’ye gelecek su garanti altına alındıktan sonra, suyun mahalleler arasında dağıtım işlemi başlatılmış ve 20.000.000 TL keşif bedelli su projesi İller Bankası programına alınmıştır. Böylece, tüm şehri kapsayan su şebeke inşaatı iki müteahhide ihale edilmiş, çalışmalar her tarafta hızla yürütülerek Ömerli Barajı’ndan gelen suyun şebekesi hazırlanmıştır.

58. Şehrin 30.000.000 TL keşif bedelli elektrik projesi, İller Bankası yapım programına alınarak Çayırova, Yenimahalle, Beylikbağı ve İstasyon mahalleleri dahil tüm şehri kapsayacak şekilde planlanmıştır. Projede 14 adet bina tipi, 50 adet direk tipi ve toplam 64 trafo ile elektrik şebekesi yönetilecektir. Projeyi iki müteahhide ihale ederek çalışmalar hızla sürdürülmüştür. Son teknolojiye göre hazırlanan şebeke ring sistemindedir; daha önce tek bir noktadan beslenen şebeke, artık Çolakoğlu hattına da bağlanarak çift beslemeye başlamıştır. Türkiye Elektrik Kurumu (T.E.K.) ile yapılan temaslar neticesinde bu imkan Gebze’ye kazandırılmıştır.

59. Şehrin imar planının genişletilmesi zaruri bir ihtiyaç olarak görülmüş ve halihazır haritalar acilen tamamlanmıştır. İller Bankası ile yapılan görüşmeler sonucunda, şehrin imar planı çizim işlemi Bankanın 1977 yılı yapım planına alınmış, ön çalışmaları tamamlanmış ve İmar ve İskan Bakanlığı’nın müsaadesi alınarak en kısa zamanda müteahhide ihale edilecek duruma getirilmiştir. Başkan, planın Eskihisar Köyü, Çayırova, İstasyon, asfalt altı ve şehrin yeni gelişen bölgelerini kapsayacak şekilde geniş tutulmasını elzem görmüş ve bu yönde karar alınmasını sağlamıştır. Şehir içi plan mutlaka revizyona alınmalı; bu süreçte kat irtifalarının yükseltilmesi sorunu da çözülmeye çalışılmıştır. Başkanın yaklaşımına göre, şehir ancak bu şekilde düzensiz yapılaşmadan korunabilir.

60. 1973 yılında, işletme bütçesi dahil toplam 9 milyon lira bütçesi olan bir belediye devralınmış; 1977 yılına gelindiğinde ise işletme bütçesi dahil toplam 29 milyon lira bütçesi bulunan ve kasasında 8 milyon lira nakit parası olan bir belediye teslim edilmiştir. (Kaynak: Merhum Ziya Fırat’ın torunu Ahmet Serhat Fırat tarafından hazırlanan Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümü “Kentsel Hizmetler ve Konut Politikası” dersi kapsamında hazırlanan belediye inceleme ödevi; konu: Gebze Belediyesi tarihçesi, kuruluşundan bugüne kadar görev yapan başkanlar ve 1973–1977 döneminde görev yapan Ziya Fırat dönemi. Ankara, 2008.)